Bezpośrednie objawy nadużyć seksualnych wobec dzieci.

Kazirodztwo jest zjawiskiem budzącym powszechne oburzenie i wstręt. Uruchamia w ludziach mechanizm zaprzeczania broniący przed kontaktowaniem się z przykrymi emocjami gniewu i złości. Mimo rosnącej w społeczeństwach świadomości, wciąż jest to temat trudny do podjęcia w dyskusji.

Powyższe okoliczności sprawiają, iż często objawy kazirodztwa są niedostrzegane, bądź też tłumaczone przyczynami innej natury. Szczególnie, jeśli mamy do czynienia z objawami niespecyficznym, tj. niewskazującymi jednoznacznie na wykorzystanie seksualne. Trudności w ich rozpoznawaniu sprzyja także fakt, że mogą one nakładać się na siebie, łączyć się z objawami innych chorób czy też zdarzeń. Sytuację identyfikowania objawów kazirodztwa komplikują ograniczenia rozwojowe dziecka, nieznajomość odpowiednich słów ze strony dziecka i dorosłych nawiązujących relację z pokrzywdzonym, działania sprawcy próbującego ukryć dowody.

Zdaniem D. Finkelhora (Glaser i Frosh, 1995) dziecko wykorzystywane seksualnie może przechodzić przez cztery sytuacje traumatyzujące:

  • urazogenną seksualizację;
  • zdradę zaufania,
  • stygmatyzację lub oskarżenie;
  • bezsilność.

D. Glaser i S. Frosh dodają jeszcze dwa elementy: poczucie izolacji i strachu wynikające z intymnego charakteru zjawiska oraz zakłopotanie.

Konsekwencje wykorzystania seksualnego będą związane z tym, czy dziecko doświadczyło wszystkich wymienionych sytuacji traumatyzujących oraz z czasem trwania tych sytuacji. Według J. Haugaarda i N. Reppucciego (Glaser i Frosh, 1995) skutki zależą także od następujących czynników:

  1. Okresu trwania przemocy – długotrwała przemoc jest bardziej szkodliwa.
  2. Rodzaju relacji – im większe zaufanie do sprawcy tym większa trauma.
  3. Typu przemocy – penetracja rodzi najpoważniejsze skutki.
  4. Reakcji na przemoc – podtrzymująca postawa dorosłego otoczenia w pewnym stopniu niweluje skutki przemocy.

Następstwa są zdecydowanie poważniejsze, gdy:

  • Dziecko było wielokrotnie wykorzystywane.
  • Sprawcą była osoba z najbliższej rodziny.
  • Sprawca był agresywny, brutalny, stosował takie formy przemocy jak: kontakty analne, oralne, dewiacyjne.
  • Dziecko było pozbawione wsparcia i pomocy ze strony najbliższej rodziny.
  • W przebiegu wykorzystania doszło do uszkodzenia ciała dziecka.
  • Dziecko było posądzane o świadomy udział w zdarzeniu.
  • Było wielokrotnie przesłuchiwane w obecności obcych dla siebie osób.
  • Po zdarzeniu nie uzyskało profesjonalnej pomocy terapeutycznej.

Należy też dodać, że u części osób, mających doświadczenia kazirodcze, nie stwierdza się negatywnych następstw tego rodzaju przeżyć. Wynika to z ich autopsychoterapii lub też z leczniczego oddziaływania związków uczuciowych.

Według F. Sink (Kluczyńska, 2002) objawy przemocy seksualnej można ująć na czterech poziomach:

I poziom – Bezpośrednia komunikacja
Dziecko mówi o swoich przeżyciach, potrafi to pokazać na sobie; może pokazać np. siniaki na ciele, plamę nasienia
II poziom – Komunikaty pośrednie
Przeżywa lęk, napięcie, podejmuje zabawy o treści erotycznej itp.
III poziom – Ostre urazowe objawy
Cierpi na zaburzenia snu, moczenie nocne, zaburzenie łaknienia, płaczliwość, problemy szkolne
IV poziom – Objawy stresu chronicznego
Ma zaburzenia psychosomatyczne, depresję, izoluję się, podejmuje próby samobójcze

Pośród konsekwencji wykorzystania seksualnego dziecka badacze wyróżniają następstwa bezpośrednie, jak i odległe w czasie oraz następstwa somatyczne i inne, czyli poznawcze, emocjonalne, behawioralne i seksualne.

Objawy somatyczne

Somatyczne objawy wykorzystywania seksualnego dziecka mają najczęściej charakter pośredni, sugerujący, że takie zdarzenie mogło mieć miejsce. Do objawów niespecyficznych możemy zaliczyć bóle brzucha, nudności, wymioty. Objawami bezpośrednimi, pewnymi są: ciąża, choroba weneryczna oraz występowanie nasienia w pochwie lub odbytnicy młodocianych, infekcje dróg moczowo – płciowych, urazy zewnętrznych narządów płciowych, urazy odbytu oraz pochwy, przerwanie błony dziewiczej, krwawienie z narządów rodnych, ból przy oddawaniu moczu, czy kału, krwawe stolce, infekcje jamy ustnej, zakażenie wirusem HIV.

Stałe zagrożenie ze strony rodzica napastnika, związana z tym bezradność i niemoc ofiary może dokonać szereg zmian biologicznych, które sprzyjają powstawaniu i rozwijaniu się chorób psychosomatycznych („choroba rezygnacji”) (Mazur, 2002).

Objawy psychologiczno-behawioralne

Poważne nadużycie seksualne, a zwłaszcza kazirodztwo, powoduje znacznie głębsze skutki, które mogą wiązać się z zaburzeniami zachowania. Długotrwały lęk, poczucie bycia oszukanym, poczucie krzywdy przeradzają się w ogólną nieufność. Dzieci żyją w izolacji emocjonalnej, do której zmusza je konieczność utrzymywania „tajemnicy” i poczucie własnej inności, a często sama struktura systemu rodzinnego. Wysoki poziom napięcia emocjonalnego może się przejawiać na różne sposoby: przez niepokój i nadwrażliwość emocjonalną lub przeciwnie – apatię i depresję. Zdaniem A. Salter (2003) wykorzystywanym seksualnie dzieciom nieodłącznie towarzyszy depresja, jednakże nie zawsze wynika ona bezpośrednio z nadużycia, lecz może być skutkiem, np. patologii rodziny.

Lista następstw psychicznych jest długa: zaburzenia snu, fobie, nerwice, depresje oraz niska samoocena, poczucie winy i krzywdy, obniżony nastrój, lęk, niepokój (dziecko może bać się iść do szkoły, boi się kontaktów z ludźmi, boi się spać samo itd.), myśli samobójcze, koszmary, lęki nocne, nadpobudliwość psychoruchowa, trudności w koncentracji uwagi.

Ofiary przemocy seksualnej wykazują zachowania agresywne i autodestrukcyjne, łącznie z podejmowaniem prób samobójczych, albo wręcz przeciwnie – ich zachowania są regresywne (np. powrót do ssania palca czy smoczka), izolują się. Podobnie jak w przypadku innych rodzajów przemocy dzieci doznające tego typu nadużyć mają problemy w szkole, uciekają z domu, cechują je zachowania przestępcze, wtórne moczenie nocne, (np. powrót do ssania palca czy smoczka), picie alkoholu, narkotyzowanie się, prostytucja, zaburzenia łaknienia – anoreksja, bulimia, problemy szkolne, złe relacje z rówieśnikami.

S. Kluczyńska w swojej pracy (2002) przedstawia dwie postawy jakie dzieci wykorzystane seksualnie mogą przyjąć:

  • „wściekłe dziecko” – swoją złość, nienawiść kieruje przeciwko całemu światu, nie mogąc jej skierować przeciwko sprawcy. Brak kontroli nad nim zamienia w brak kontroli innych nad sobą. Takie dzieci sprawiają poważne kłopoty wychowawcze w szkole, zaczynają pić, narkotyzować się, napastują seksualnie inne dzieci, podejmują zachowania autodestrukcyjne. Jako osoby dorosłe sami często stają się sprawcami seksualnych nadużyć.
  • „dziecko żebrzące” – prosi o ratunek, opiekę, akceptację, miłość. Bierze na siebie odpowiedzialność za seksualną relację z dorosłym.

Objawy seksualne

Należą do tej grupy takie zachowania jak: nadmierna erotyzacja dziecka: prowokacyjne i uwodzicielskie zachowania seksualne, erotyczne rysunki lub zabawy, agresja seksualna wobec rówieśników, wczesna lub nasilona masturbacja dziecięca, nieadekwatna do fazy rozwoju psychoseksualnego, nieadekwatny do poziomu rozwoju dziecka język dotyczący sfery seksualnej.